دكتر حيدر علي عابدي

عضو هيات علمي (استاديار) دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه ع.پ اصفهان


سخن را با تعريف پرستاري آغاز مي كنم ؛ امروزه معتقدند  پرستاري ، تشخيص و درمان عكس العمل هاي بيمار نسبت به مشكلات موجود يا بالقوه است .  با در نظر گرفتن اين تعريف ، پرستاري يك حرفه است . بر اساس منابع علمي (1( زماني يك گروه شغلي را حرفه مي نامند كه داراي شرايط زير با شد :
- داشتن مدارج علمي دانشگاهي
- داشتن ارتباط علمي و منطقي با ساير حرفه ها
- داراي يك جامعه مشخص و معين
- داراي بدنه علمي خاص خود
- استقلال و خود تنظيمي حرفه (2(
از ميان خصوصيات فوق در اين فرصت تنها به كفايت علمي و استقلال حرفه اي اشاره مي كنم . براي روشن شدن اين مطلب ابتدا بايد اشاره  اي به اهم مشكلات پرستاري در سالهاي 1366 تا  1368 داشته باشم . كه عبارت بودند از (3 ) :
- كمبود پرسنل پرستاري
- عدم بكارگيري اصول فرآيند پرستاري در ارائه خدمات پرستاري
- عدم بكارگيري مهارتهاي ارتباطي توسط كادر پرستاري
- عدم وجود جايگاه تصميم گيري پرستاري در بخش ، بيمارستان و رده هاي ديگر مديريت
- عدم كفايت حقوق ، اجبار به چند شيفت كاركردن و ....
بعد از 15 سال كه از تاريخ فوق مي گذرد ، مي توان گفت نه تنها مشكلات فوق مرتفع نشده است بلكه مشكلات ديگري هم اضافه شده است از جمله مهمترين آنها مي توان به بيكاري قشر وسيعي از پرستاران فارغ التحصيل جوان و آماده به خدمت اشاره كرد .
اكنون از خود سئوال مي كنيم علت چيست ؟ آيا مسئولين كوتاهي كرده اند ؟ آيا مسئولين امر توجه كافي به مسائل نداشته اند ؟ جواب اين سئوال و هزاران سئوال ديگر در بررسي ديدگاههاي موجود در بين كادر پرستاري نهفته است . اگر ديدگاههاي موجود را بشناسيم مي توانيم علت را راحت تر شناسايي كنيم .
بطور كلي دو ديدگاه در بين پرستاران وجود دارد  كه بطور مختصر داراي خصوصيات زير هستند :
الف : ديدگاه سنتي نگر : اين ديدگاه معتقد است  پرستاري يك حرفه وابسته به پزشكي و يك حرفه پيراموني است به همين دليل اين افراد خود را  پيراپزشك مي خوانند .در اين ديدگاه كليه مشكلات را به  مسئولان  كشوري  مرتبط  ساخته  و مي گويند ((دولت ، ما را ياري نكرده است ! وزارتخانه براي ما اهميت قائل نيست و ما در جامعه جايگاهي نداريم . نشانه هاي افراديكه اين ديدگاه را دارند به شرح ذيل است .
1- معتقدند كه استقلال حرفه اي در پرستاري مفهومي ندارد و پرستاري يك حرفة وابسته است .
2- پرستار دستيار پزشك است ، از خود هيچ اراده اي ندارد و تا پزشك دستوري ندهد پرستار حق انجام هيچ كاري براي بيمار ندارد .
3- به دلايل فوق به شدت  با پزشكان تضاد دارند و هرگونه كوتاهي را به پزشكان ربط مي دهند . اين افراد بي دليل براي حرفه دشمن سازي مي كنند .
4- معتقدند پرستاري كم ارزش است ، و تكيه كلام آنها اين است كه خودم به عنوان يك پرستار ارزش ندارم  ، مسئولين پرستاري افرادي هستند كه براي مقام و موقعيت  خود در مقابل اين همه مشكلات سكوت كرده اند .بهمين دليل قابل احترام نيستند .
نشانه بارز اين افراد اين است كه  به هيچ وجه براي حرفه وقت نمي گذارند و حتي اگر براي  يك جلسة  يك  ساعته دعوت شوند اظهار مي كنند :  ما كه گرفتاريم ، مشكل داريم ، خسته هستيم ، اصلا\\\" فايده اي ندارد ، چرا وقت خود را تلف كنيم و ....

افراد معتقد به اين ديدگاه را مي توان در گروههاي زير جاي داد :
1- گروه بدبين و مأيوس : اين دسته هميشه با پيش داوريهاي خود ، كه اعتقاد دارند موفقيتي براي پرستاران وجود ندارد،  نااميد بوده و  بذر نا اميدي و يأس را نيز در جامعه پرستاري مي افشانند . نسبت به حرفه دلسرد هستند و اين را نيز به ديگران القاء مي كنند. اين گروه ، مبلغين منفي حرفه هستند و درهر جا فرصت پيدا كنند فرياد سر مي دهند كه پرستاري جايگاه ندارد ، در جامعه قابل احترام نيست و مسئولين براي آن ارزش قائل نيستند . اين گروه نقش مهمي در دلسرد كردن دانشجويان پرستاري دارند و يكي از عوامل بازدارندة رشد حرفه و از عوامل مهم در انصراف دانشجويان  پرستاري محسوب          مي شوند.
2- گروه طلبكار و كم مايه : اين افراد معتقدند ديگران وظيفه دارند برا ي حرفه تلاش كنند. و بايد جوابگوي خواست هاي متعدد آنان باشند. اين دسته به مسئولين خود و پيشگامان  حرفه اعتماد نداشته و هيچ ارزشي براي آنها  قائل نيستند.  و در هر فرصتي آنان را  زير سئوال مي برند .
3- گروه پر مدعاي كوته فكر: كه اين افراد معتقدند بالاترين تجربه و سطح علمي را دارند، متعصب هستند و معتقدند كه مسئولين پرستاري ،  افراد هيئت علمي حرفه و پيشكسوتان و سردمداران پرستاري ، درك واقعي از پرستاري ندارند و اصلا\\\" نمي دانند كه پرستاري چيست ؟ فقط نظرهاي تئوري دارند كه با واقعيت ها  فاصله بسياري دارد و چون خود را صاحب فهم و شعور حرفه اي مي دانند ، احترامي نيز براي پيشكسوتان پرستاري قائل نيستند و در تفرق نيروها سهم عمده اي دارند .
دستاوردهاي اين ديدگاه عبارت است از : دلسردي مسئولين و پيشگامان پرستاري ،  ايجاد  انتظار براي بهبودي حرفه به دست مسئولين ما فوق ، ايجاد نااميدي و يأس در جامعة پرستاري ، كه نهايتا\\\" شاغلين حرفه  را  به  انفعال  سوق مي دهد و حرفه را در برابر احقاق حقوق خود و تكامل حرفه اي ناتوان ساخته  و  مسئول بسياري  از  عقب  ماندگي هاي  حرفه  مي باشند . اين گروه علاوه بر ايجاد يأس ، دشمن سازان قوي براي حرفه مي باشند .
ب : ديدگاه پيشرفته نگر : در اين ديدگاه كه پرستاري را حرفه اي مستقل مي داند ،  كه پرستاري علم مختص به خود را دارد و قابليت رشد در حرفه وجود دارد ، حرفه جايگاه علمي و اجتماعي خوبي دارد و در مقايسه با  حرف ديگر ، حرفه  مطرحي مي باشد. پرستاري اگر از نظر مديريت ، تحقيقات و نظريه  پردازي از ديگر حرفه ها جلوتر نباشد عقب تر  نيست .
البته افراد معتقد به اين ديدگاه در يك طيف خاصي قرار دارند كه  نشانه هاي آنها متفاوت است و مي توان آنها را در گروه هاي زير جاي داد.
1- افراد عادي حرفه، كه طيف وسيعي هستند اما بيشترين وقت خود را براي انجام وظايف حرفه اي و زندگي شخصي مصرف مي كنند و فعاليت هاي فردي آنان بر فعاليت جمعي غالب  است.
البته اين گروه را به  راحتي نمي توان در بين يكي از دو ديدگاه در نظر گرفت و در يك طيف بينابين هستند بدليل عدم فرصت كافي تحليل كامل در اين زمينه  به آينده موكول ميشود.      
2- گروه سازشكار و منفعت طلب ، كه با همه ديدگاه مثبتي كه دارند ولي در موعد مقرر منفعت خود را بر موقعيت حرفه ترجيح  داده و براي حرفه بسيار كم وقت مي گذارند و در مواردي كه منافع خود را با موقعيت  حرفه اي  در تضاد مي بينند ، منافع حرفه اي را فداي منفعت خود مي كنند  ، اين عده بيشتر بدنبال موقعيت هستند و اگر چه شرايط احراز  مديريتي را ندارند ولي كنه وار به آن مي چسبند و اگر به كسي احترام مي گذارند براي حفظ موقعيت خود بوده و اگر با كسي درگير مي شوند به خاطر حفظ منافع خود مي باشد .
3- گروه جسور و ايزوله ، اگر چه براي احقاق حقوق پرستاري از خود گذشتگي دارند ولي به دليل عدم اعتماد به مسئولين و پيشكسوتان پرستاري در هيچ يك از مجالس رسمي پرستاري شركت فعال ندارند و به تنهائي دست به ابتكاراتي مي زنند ؛ از جمله در برخوردها ، تندرو و گستاخ بوده  و حتي از دعوت به اعتصاب و استفاده از نيروي قهريه براي پيشبرد نظراتشان سر باز نمي زنند .
4- گروه روشنفكران ميانه رو ، كه حاضر نيستند در عبور از گذر ، خيس بشوند ولي تفكر خوبي دارند و در مقاطعي قدمهاي مثبتي براي تبيين نظريه هاي پرستاري بر داشته اند .
5-گروه كارشناسان آگاه و اعتقادي ،  كه خود را مكلف به انجام وظيفه مي دانند و زياد منتظر نتيجه نيستند. اين گروه بيشتر فداكاري كرده ، در بسياري از موارد جسورند و براي نشر عقايد خود از هر تريبون قانوني استفاده مي كنند. گر چه  به مسئولين و پيشكسوتان اعتماد كامل ندارند ولي  در تعامل منطقي بيشتري هستند . و به كار تيمي و جمعي و احقاق حقوق پرستاري معتقدند و در اين راه تلاش مي كنند .
6-گروه كارشناسان روشنفكر و متعهد ، كه براي حرفه وقت مي گذراند ، متواضع بوده و سعي مي كنند  پاسخگوي نيازهاي حرفه اي  باشند  و از هر موقعيتي بيشترين بهره برداري را براي رشد حرفه اي نموده و گرچه منافع شخصي خود را بر منافع حرفه اي ترجيح نمي دهند ولي يك حالت متعادل را دنبال مي كنند.  حاصل كار اين گروه  موقعيتهاي خوبي را  براي حرفه ايجاد كرده  است
دستاوردهاي مشترك بين گروهها در اين ديدگاه : اكثر فعاليت ها و جنبش هاي حرفه اي را در قالب تجمعات قانوني ، اعتراضات، طومارها و حق طلبي ها  صورت داده  و در هر زمان كه اين گروه ها با هم  وحدت داشته اند حاصل كار بسيار خوب بوده است ، كه نمونه آن  تصويب  نظام پرستاري مي باشد.
در بين معتقدين ديدگاه فوق گروههاي  پنجم و ششم  قدمهاي مؤثري براي حرفه برداشته و بايد تلاش شود كه همه افراد نيز در اين صف قرار گيرند تا براي تكامل حرفه قدمهاي مؤثري برداشته  شود .
نكات مثبت بعنوان خصوصيات يك حرفه مستقل (Potential ) :
در پاسخ به بخش مطالب نادرست منفي گراها كه اصرار بر نفي همه نقاط مثبت حرفه را دارند و از هر فرصتي سوء استفاده كرده و فرياد سر مي دهند كه پرستاري هيچ ندارد ،حتي  شرح وظيفه اش  نامعين و  محدوده اش نامشخص است  و مسئولين اصلا" به اين حرفه توجه  ندارند ، نگاهي گذرا به  نقاط مثبت حرفه به شرح ذيل ضرورت دارد .
1- علم مختص به خود :  براي توضيح بيشتر، همين كافي است كه شما به مراحل فرآيند پرستاري (4 ) كه از حدود نيم قرن پيش توسط پرستاران به كار گرفته ميشود با مراحل TQM (5 ) كه امروزه مورد توجه بسياري از مديران ارشد وزارتخانه مي باشد توجه كنيد . از اين نمونه ها بسيار است از جمله Communication , Client focus, PBL ، Change theory , Research Moths ، نظريه هاي مديريت ،  و  تئوريهاي پرستاري كه  در Text هاي پرستاري بسيارند و از نيم قرن پيش در دنيا شكل گرفته و در آموزش پرستاري ايران نيز حدود 40 سال قدمت دارد (6(.
2- مدارج عالي دانشگاهي :  برنامه هاي مصوب و مترقي تا مقطع PhD كه در مقايسه با ساير برنامه هاي آموزشي بي نظير بوده و با پيشرفته ترين برنامه هاي آموزشي پرستاري دنيا قابل مقايسه است . وجود برد پرستاري در وزارت متبوع كه هدايت برنامه هاي آموزش پرستاري را عهده دار است يكي ديگر از نقاط مثبت و درخشان اين حرفه است   (7(.
3- استقلال حرفه اي :  به معناي جوابگوئي به نياز مددجويان است ، مگر نه اينست كه محور كليه پاسخها به مددجويان در بخش ها ، پرستاران هستند و با  اجراي نقش هاي هشتگانه يا ده گانه خود نقش كليدي در ادارة بخش هاي بيمارستاني  ايفاء مي كنند. وجود علم مختص به خود و داشتن محدودة معين خدمتي ،  وجود  علم  تشخيص  پرستاري  ،  ارائه مراقبتها بر اساس اصول علم پرستاري ، وجود شرح وظايف مشخص و معين براي رده هاي مختلف كادر پرستاري مبتني بر توانايي هاي علمي هر رده ( بازنگري شده  توسط نگارنده در سال 1367 ) همه ،  دلايل  وجود  استقلال حرفه اي است
4- وجود پايگاه اجتماعي مثبت و وجود ارتباط منطقي با ساير حرف : اين حرفه ، يكي از معدود حرفه هائي است كه رهبران ديني و كشوري به آن توجه نموده اند. با عنايت به  نمونه هائي از  فرمايشات امام راحل (ره )(8) و مقام معظم رهبري(9) و دولت مردان دربارة اهميت پرستاري و مصوبه  قانوني به رسميت شناختن پرستاري ، به عنوان شغل سخت و زيان آور و بهره مند  شدن از مزاياي قانوني اين تبصره در سال 1368 و نكات بسيار ديگري كه با مراجعه به سخنان مسئولين محترم جمهوري اسلامي كه در سالهاي اخير دربارة پرستاري در هفته پرستاري ذكر شده است ، به وجود پايگاه اجتماعي بسيار مناسب اين حرفه  پي خواهيد برد .
5- نهادهاي مدني حرفه : وجود انجمن پرستاري ، شوراي پرستاري و انجمن هاي ديگر حرفه ، كه همه با مجوز دولت جمهوري اسلامي فعاليت قانوني دارند و اخير" نظام پرستاري(10) كه در اخیرا انتخابات دوره سوم آن برگزار گردید .
6- وجود قشر ارزشمند جوان و فعال دانشجو :  كه با آگاهي و همت خود ، زمينة تحقق آرزوي نيم قرن پرستاري كشور كه همان نظام پرستاري است را براي  كادر پرستاري به ارمغان آوردند . اين همت و تلاش دانشجويان پرستاري يكي از نقاط مثبت و غير قابل انكار است كه در تاريخ پرستاري كشور ثبت شده است .
7- وجود قشر جوان فارغ التحصيل و آماده به كار :  كه نيروي باالقوه پرستاري كشور محسوب ميشوند و چنانچه برنامه ريزي درستي براي ارائه خدمات پرستاري در پاسخ به نياز جامعه طراحي گردد ، نيروي مورد نياز در بازار كار مهيا مي باشد .
8- وجود افراد فعال و با تجربه : كه با عشق و علاقه خدمات پرستاري را به نيازمندان ارائه مي دهند .
9- وجود قشر صاحب نظر و عالم حرفه : امروزه حرفه پرستاري داراي انديشمندان ، پيشگامان با تجربه و نيروهاي
جوان خوش استعدادي است كه در سالهاي اخير با كار در قسمت هاي باليني و آموزش و پرداختن به كار تحقيقات ، ترجمه و تأليف مقالات علمي و كتب ، نه تنها در پرستاري بلكه در سطح دانشگاههاي مختلف كشور مطرح مي باشند . اين سرمايه عظيمي است كه پرستاري به آن افتخار مي ورزد و كمتر حرفه اي  از آن بهره مند است .
10- تقدس حرفه ،  از نظر دين اسلام حرفه پرستاري يكي از با ارزش ترين حرفه ها ياد شده است .
و بسياري نقاط مثبت ديگر كه از حوصله بحث خارج است و واقعيت هاي موجود پرستاري كشور هستند و بايد با اتكاء به آنها حركت روبه جلو پرستاري را شتاب بخشيد(11) .
ميثاق حرفه اي يا چشم انداز : (Vision )
به عنوان يك فرد دلسوز و متعهد حرفه پرستاري از امروز تصميم بگيريم كه نكات ساده و قابل اجراي زير را به عنوان ميثاق حرفه اي به كار گيريم . مطمئنا" بكارگيري توصيه هاي ذيل كه چشم اندازي از فعاليت هاي فردفرد ما خواهد بود در پيشرفت و تكامل حرفه پرستاري تأثيري شگرف خواهد داشت.  
1- اصلاح باورها : همه گروهها بايد باورشان را اصلاح كنند  كه اين يك حرفه علمي و مستقل است .
2- انتخاب مسير و ايجاد نگرش مثبت : خصوصيات خود را با  گروههاي موجود مقايسه كنيم ، دريابيم كجا  قرار داريم ، خود را در يك گروه مثبت و فعال  قرار دهيم و با افشاندن بذر اميد و ايجاد نگرش مثبت در شاغلين حرفه - بخصوص در قشر جوان و دانشجو- زمينه فعال شدن همه اقشار حرفه را فراهم آوريم  .
3- اصلاح خدمات پرستاري :  ارائه كار خوب به مددجويان و جلب رضايت آنان ، در حقيقت تلاشي است  براي ارتقاء حرفه
4- خدمات به جامعه : براي نشان دادن  اقتدار و استقلال حرفه اي ، ضمن رعايت احترام  به ساير حرفه ها ، براي تقويت بنيه علمي و عملكردي حرفه از طريق راه اندازي مراكز آموزش و مشاوره و كلينيك هاي مشاوره تندرستي ،  خدمات پرستاري را به سطح جامعه گسترش دهيم.
5- وقت گذاري : براي انجمن هاي حرفه اي و صنفي خود وقت بگذاريم. همانند افراد يك  شركت تعاوني، كه هر عضو براي سود بيشتر سرمايه گذاري بيشتري مي كند ، هر پرستاري بايد از خود سئوال كند كه چند ساعت در هفته در انجمن هاي صنفي وقت  مي گذارد؟ پس از امروز تصميم بگيريم  براي انجمن پرستاری و نظام پرستاري از طريق اختصاص حداقل هفته اي 2 ساعت يا بيشتر،  در اين تعاوني بزرگ سرمايه گذاري نمائيم .
6- خود به عنوان عامل تغيير : اگر كسي بايد براي تكامل حرفه پرستاري تلاش كند ، اين خود ما هستيم.  پس پيگيري امور حرفه اي را از وظايف خود بدانيم . تماشا گر  ، طلبكار و سئوال كننده و تنها انتقاد كننده نباشيم ، بلكه خود وارد ميدان عمل بشويم و هر روز از خود سئوال كنيم  ، در اين هفته  براي ارتقاء حرفه پرستاري چه قدمهايي  برداشتم ، من براي حرفه چه كرده ام ؟ آيا دين خود را ادا كرده ام ؟
7- نقد سازنده : دوري از سياست زدگي ، به اين معني كه اگر فردي مخالف سليقه سياسي ما هست ولي براي حرفه  تلاش مي كند بخاطر اختلاف سليقه سياسي فعاليت هاي حرفه اي او را فدا نكنيم ، و تنها در مسير تقويت حرفه قدم برداريم، رعايت انصاف در نقد و طرح نكات مثبت بجاي منفي نگري و توصيه و راهنمايي براي رفع عيوب و نهايتا" رعايت اصول نقد.
8- تقويت : از تخريب همديگر بپرهيزيم و به تقويت خادمين  حرفه بپردازيم  .
9- وحدت : وحدت را بعنوان محور اصلي همة فعاليت هاي خود در نظر بگيريم. وحدت به اين معناست كه اصل وجودي ساير همكاران را كه با ما اختلاف سليقه دارند منكر نشويم و كساني كه تحت هر عنوان براي تقويت حرفه راههاي مشروع و قانوني را طي مي كنند و موافق سليقه ما نيستند ، اگر در مسير كمك آنها نيستيم ، در مقابل آنها قرار نگيريم تا  انرژي افراد هدر نرود .  افرادي  كه  براي  حرفه  وقت مي گذارند ، مورد سئوال و بازخواست و تضعيف قرار نگرفته  و مانند بدهكار محسوب نشوند ، بلكه هميشه مورد احترام قرار گيرند و تقويت بشوند .
10- همكاري و حفظ ارتباط با تيم سلامت : معني استقلال حرفه اي ، پاسخگويي و قبول مسئوليت است و مفهوم آن تقابل و تضاد با حرفه هاي ديگر نمي باشد از اينرو ايجاد يك جو همكاري و صميميت  با افراد تيم سلامت و بخصوص پزشكان  ، مديران و كارشناسان ارشد وزارتخانه  اصل اساسي در تقويت حرفه است.  
نكته قابل توجه اينكه بايد بدانيم ، دفتر پرستاری وزارت بهداشت ، شوراي عالي پرستاري ، نظام پرستاري و انجمن پرستاری وسيله اي خواهند بود  كه حرفه پرستاري را در مسير پيشرفت قرار دهند . حرفة پرستاري خود به شدت  نياز به مراقبت دارد ، بايد استقلال علمي و عملكردي آن تأمين گردد كه نيازهاي اوليه و اساسي اين استقلال، اقداماتي خواهد بود كه جامعه پرستاري كشور  بايد به دنبال آن باشد ، از جمله :
الف : گسترش دوره هاي آموزش PhD حداقل در 10 دانشگاه مادر تا با سرعتي قابل قبول تعدادي از كارشناسان ارشد به دورة  دكتري راه يابند و مأموريت خود را در نقش هاي ذيل ايفاد نمايند .
1- نقش حرفه اي كه تبين فلسفه و اهداف و تعيين محدودة خدمات پرستاري و به عبارتي پاسداري از استقلال حرفه اي است .
2- نقش جانبي كه با قرار گرفتن در پست هاي مديريتي، در ابعاد آموزشي ، تحقيقات و مديريت كشور به كمك ساير علوم بشتابند
و در محيط هاي پيراموني پرستاري تأثيرگذار باشند .
ب  : كسب حقوق قانوني از جمله درآمدهاي مشروع از سهم كارآنه و حقوق و مزايا در مقايسه با شغل هاي هم ارز از جمله سيستم قضائي كشور. البته با توجه به اينكه سيستم قضايي در تأمين عدالت نقش دارد و كار قاضي بسيار مهم است . اما كار پرستاران نيز كم اهميت تر نمي باشد . براي نمونه ، اشتباهات قاضي در دادگاه تجديد نظر قابل برگشت است ولي اشتباهات پرستار در سيستم تأمين سلامت غير قابل برگشت  و نقش پرستار در تأمين سلامت انكار ناپذير است. پس چنانچه مقايسه اي صورت گيرد بايد حقوق مادي و درجه اجتماعي پرستاران با قضات برابري كند و در تعيين سهم كارآنه بايد خدمات پرستاران تعريف و با خدمات پزشكان مقايسه و سهم عادلانه به پرستاران پرداخت گردد.
تقویت نظام پرستاري يكي ديگر از فوريت هاي حرفه اي مي باشد تا در مسير تكامل حرفه توان نيروهاي  بالقوه را در جهت تقويت هر چه بيشتر پرستاري كشور بكارگيرد و اين نيازمند تلاشهاي فرد فرد كادر پرستاري كشور است .
اينها  نمونه اي از هزاران مسئله اي است كه اگر از مسائل جاري مطرح شده در جامعه پرستاري مهم تر نباشد، كم اهميت تر نخواهد بود .يك بار ديگر در اين قسمت بر ابعاد فردي و اجتماعي نقش هاي شغلي جهت رسيدن به اهداف مترقي حرفه تاكيد ميشود . بًعد فردي بدين معني است كه افراد در هر پستي كه هستند ، به عنوان پرستار ، مدير پرستاري ، عضوهيئت علمي و  نقش خود را به خوبي ايفاد كنند و ايفاء نقش اجتماعي حرفه، يعني به كار بستن همت و تلاش براي به ثمر رسيدن اهداف حرفه از طريق شركت فعال در انجمن هاي صنفي و حرفه اي كه نمونه اي بارز آن انجمن پرستاري و نظام پرستاري مي باشد .
البته بحث و تحليل با توجه به اينكه طيف گروههاي مختلف در جامعه پرستاري ، از آنچه در اين مقاله آمده وسيع تر  است ، اما حجم مطالب بيش از گنجايش مقاله بوده و آنچه اشاره شد نگاه جديدي از درون جامعه به ساختارهاي اساسي بوده كه مي تواند تحولي اساسي در پرستاري كشور بوجود آورد. فصلي جديد گشوده شده ، تا با به ميدان آمدن همكاران و نقد پي در پي اين مطالب ، مفهوم به بهترين شكل خود پرورش يابد .
اگر در اين مقاله تنها به بحث ديدگاههاي پرستاري اشاره شد ، به اين معني نيست كه پرستاران مسئول همه قصور و كوتاهي ها هستند. بدون شك ، اجتماع ، محيط ، دولت و ديگر مديران ارشد وزارتخانه در اين جريانات تأثير گذار بوده ولي متأسفانه اين مقاله گنجايش اين بحث ها را ندارد . تحليل نقش هر كدام از اين سيستم ها در خور مقاله اي جداگانه خواهد بود . امُا آنچه در اين مقاله دنبال شده است تلاشي براي به بحث گذاردن و نقد عملكرد جامعه پرستاري و نهايتا" تأكيدي بر مسئوليت خودمان بوده مي باشد .
اميد است با تلاش و كوشش فرد فرد پرستاران ، آينده خوبي را براي پرستاري كشور شاهد باشيم كه  حاصل آن يك پرستاري قابل قبول براي تأمين سلامت مردم و تأمين حقوق مادي و اجتماعي شاغلين اين حرفه مقدس خواهد بود .

منابع:
1- Carpenito , L.J. Nursing diagnosis, Philadelphia , J.B. Lippincott , 1999.
2- Styles,M. On nursing: Toward a new endowment. St. Louis: C.V, Mosby 1982.
3- عابدي ، حيدرعلي ، مجموعة گزارشات ،ادارة كل پرستاري وزارت بهداشت درمان 1368 .
4- North American Nursing Diagnosis Association, ND, Philadelphia.
5- جفريز ، ديويه ، آموزش مديريت كيفيت جامع ، مترجم كاكوئي و ديگران ، سازمان بهزيستي كشور ، 1379.
6-Meleis, AI, Theoretical Nursing, J.B. Lippincot com. 1991.
7- به مجموعه آئين نامه هاي ستاد انقلاب فرهنگي مراجعه شود .
8- به مجموعه سخنراني هاي امام خميني (ره) مراجعه شود .
9- به مجموعه سخنراني هاي مقام معظم رهبري مراجعه شود .
10- روزنامة رسمي جمهوري اسلامي ايران (سال پنجاه و هفتم ) شماره 16557 ، 1380 .
11- به احاديث از منابع متعدد اسلامي دربارة قداست مراقبت از بيمار مراجعه شود.